باقی زاده، رضا. علم پیشین الهی و اختیار انسان. تهران: کمال اندیشه: یاس بهشت، 1388.

موجود در کتابخانه شهید آیت الله مدنی

یکی از مباحث مهم در عرصه دین پژوهی، مسئله علم پیشین الهی با اختیار انسان است، که از دیرباز ذهن متفکران را به خود مشغول کرده است. یعنی یکی از پرسش های جدی این است که: آیا علم آغازین خداوند به افعال آدمی موجب سلب اختیار او می­گردد؟

این رساله درصدد تبیین و پاسخ­گویی این پرسش بوده که مشتمل بر یک مقدمه، دو بخش و نتیجه­گیری است. در مقدمه مفهوم علم پیشین الهی و اختیار و ارتباط آن دو با یکدیگر به اختصار توضیح داده شده و ضمناً به جایگاه بحث، انگیزه انتخاب موضوع، تاریخچه آن و روش تحقیق اشاره گردیده است.

بخش اول به مفاهیم و کلیات پرداخته و دارای دو فصل است: در فصل اول علم الهی و اقسام آن به ویژه علم پیشین الهی به موجودات و ادله آن مورد بحث قرار گرفته و نظریات مختلف درباره کیفیت علم پیشین نقد و بررسی و استوارترین نظریه، متعلق به صدرالمتألهین (علم اجمالی در عین کشف تفصیلی) بیان شده است.

در فصل دوم بحث جبر و اختیار و مباحث مربوط، به تفصیل آمده است.

بخش دوم درباره درباره "شبهه علم پیشین اهی و اختیار انسان" است و دارای چند فصل بوده که فصل اول به تقریر و توضیح شبهه از دیدگاه متکلمان، فیلسوفان، فقیهان و شاعران اختصاص دارد و نیز مشتمل بر پیامدهای شبهه و به سه دسته تقسیم شده است: کلامی، سیاسی، اجتماعی و فردی. و توضیح و تبیین این بحث به صورت مستقل از ویژگی­های این رساله محسوب می گردد و در پایان فصل بیان شده با توجه به این که در این رساله بر شبهه پاسخ داده شده هیچ کدام از پیامدها وارد نیست.

فصل دوم که مهم ترین قسمت این رساله است به نقد و بررسی پاسخ های داده شده درباره این شبهه اختصاص دارد که شش پاسخ نقد شده و در ادامه پاسخ صدرالمتألهین و پیروان حکمت متعالیه که همان "علم خداوند به مقدمات کار انسان که اختیار هم جزء آن است" به عنوان قول مختار و برای استواری آن چند نکته آورده شده است. و سپس به دو نکته مرتبط با بحث یعنی شبهه اراده پیشین الهی و اختیار انسان و این که علم پیشین همان قضا و قدر است، اشاره شده است.

در پایان نتیجه گرفته شده است که: علم پیشین الهی هیچ منافاتی با اختیار انسان ندارد و سبب جبری شدن افعال آدمی نمی گردد.